متاستاز مغزی چیست؟
متاستازهای مغزی تومورهای ثانویهای هستند که هنگام گسترش سرطان اولیه از جای دیگر بدن به مغز از طریق جریان خون شکل میگیرند. بیشتر از سرطان ریه، سرطان پستان و ملانوم منشأ میگیرند؛ کمتر، سرطان کلیه و کولورکتال نیز میتوانند به مغز گسترش یابند. متاستازها معمولاً در نیمکرههای مغز و در محل اتصال ماده خاکستری و سفید قرار دارند و در بخش قابلتوجهی از موارد چندگانهاند. با پیشرفت درمان سرطان که به بیماران امکان زندگی طولانیتر میدهد، فراوانی متاستاز مغزی افزایش یافته است؛ بنابراین این تصویری است که امروزه بیشتر دیده میشود اما مدیریت آن پیوسته بهتر میشود.
علائم و تشخیص
علائم بسته به محل و تعداد متاستازها متفاوت است: سردرد پیشرونده (اغلب صبحها بارزتر)، تهوع و استفراغ ناشی از افزایش فشار داخل جمجمه، ضعف اندام یا از دست رفتن حس بسته به محل، از دست رفتن میدان بینایی، تشنج و تغییرات شناختی-رفتاری ممکن است رخ دهد. امآرآی مغز با کنتراست حساسترین روش برای تشخیص است؛ متاستازها معمولاً بهصورت تودههای با حاشیه مشخص، اغلب با جذب کنتراست حلقوی، احاطهشده با ادم و اغلب چندگانه دیده میشوند. اگر سرطان اولیه ناشناخته باشد، مرحلهبندی کل بدن (PET-CT، سیتی قفسه سینه-شکم-لگن) انجام میشود. در ضایعه منفرد، برداشت جراحی هم تشخیص بافتی فراهم میکند و هم توده را برمیدارد.
منفرد یا متعدد؟ تصمیم چگونه گرفته میشود
درمان توسط تیمی که انکولوژی داخلی، انکولوژی پرتودرمانی و جراحی مغز در آن با هم کار میکنند برنامهریزی میشود. اولین گام معمولاً دادن استروئید (دگزامتازون) برای کاهش ادم است. در تعداد محدودی از متاستازها درمانهای موضعی برجسته میشوند: برداشت جراحی برای ضایعه بزرگ و علامتدار؛ رادیوجراحی استریوتاکتیک (گاما نایف، سایبرنایف) برای ضایعات کوچک تا متوسط یا چند ضایعه. در بیش از پنج یا متاستازهای گسترده، در کنار گاما نایف ممکن است پرتودرمانی کل مغز در نظر گرفته شود؛ برای کاهش عوارض شناختی میتوان از تکنیکهای حفظ هیپوکامپ استفاده کرد. درمان سیستمیک (شیمیدرمانی، عوامل هدفمند، ایمونوتراپی) بر اساس پروفایل مولکولی سرطان اولیه انتخاب میشود و نقشی فزاینده دارد.
جراحی در چه حالتی برجسته میشود؟
برداشت جراحی بهویژه در متاستاز منفرد بزرگ، علامتدار یا فشارندهای که زندگی را تهدید میکند برجسته میشود؛ هم توده را برمیدارد، هم تشخیص بافتی فراهم میکند و هنگام ناشناخته بودن سرطان اولیه به تشخیص کمک میکند. متاستاز منفرد در محلی قابلدسترس که همراه با بیماری اولیه کنترلشده باشد، نامزد مناسبی برای جراحی است. در جراحی برای حفظ عملکرد از ناوبری عصبی، نقشهبرداری عملکردی و در صورت نیاز کرانیوتومی بیدار استفاده میشود. پس از عمل اغلب رادیوجراحی بستر تومور افزوده میشود. تصمیم همیشه چندتخصصی است؛ هدف ما ارائه مناسبترین ترکیب درمان موضعی و سیستمیک به بیمار است.
پیشآگهی و انتظارات واقعبینانه
سیر در بیماران مبتلا به متاستاز مغزی بسیار متفاوت است. در بیماران با متاستاز منفرد، وضعیت عمومی خوب و ویژگی مولکولی قابلهدف، با درمانهای مدرن ممکن است کنترل طولانیمدت بهدست آید، در حالی که در بیماران با بیماری گسترده و وضعیت عمومی ضعیف پیشآگهی محدودتر است. برای برآورد پیشآگهی از ابزارهایی استفاده میشود که عواملی مانند نوع و ویژگیهای مولکولی سرطان اولیه، تعداد متاستازها، وضعیت عمومی و کنترل بیماری خارج جمجمه را ترکیب میکنند (DS-GPA). نتایج در سالهای اخیر در مواردی که به درمان هدفمند و ایمونوتراپی پاسخ میدهند بهطور قابلتوجهی بهتر شده است. ما نتیجه تضمینی وعده نمیدهیم؛ انتظارات صادقانه در میان گذاشته میشود.