Hidrosefali və onun tipləri
Beyində hər gün istehsal olunan BOM mədəciklərdə dövr edir, beyin səthinə keçir və araxnoid xovlar vasitəsilə qana yenidən sorulur. İstehsal ilə sorulma arasındakı tarazlıq pozulduqda mədəciklər şişir və beynə təzyiq edir. Üç əsas tip vardır: tıxayıcı (obstruktiv) hidrosefalidə axının önündə fiziki maneə olur (kanal daralması, şiş, qanama); ünsiyyətli (kommunikasiyalı) tipdə maye sərbəst axır, lakin sorulma pozulur; normal təzyiqli hidrosefali (NTH) isə yaşlılarda görülən, yeriş pozğunluğu, sidik saxlaya bilməmə və demans üçlüyü (Hakim üçlüyü) ilə gedən, müalicə oluna bilən bir tablodur. Hansı tipin söz mövzusu olduğunu ayırd etmək (lazım gəldikdə BOM axını MR-ı ilə) müalicə planının əsasıdır; çünki seçiləcək üsul tamamilə bu fərqə bağlıdır.
Əlamətlər: körpədən yaşlıya
Tapıntılar yaşa görə nəzərəçarpacaq dərəcədə fərqlənir. Əmgəyi hələ qapanmamış körpələrdə sürətlə böyüyən baş çevrəsi, əmgəyin qabarması, qusma, narahatlıq və gözlərin aşağı sürüşməsi («batan günəş» əlaməti) diqqəti çəkir. Böyük uşaq və böyüklərdə xüsusən səhərə doğru ağırlaşan və qusma ilə gələn şiddətli baş ağrısı, dumanlı və ya ikiqat görmə, tarazlıq pozğunluğu və şüur bulanıqlığı önə çıxır. Yaşlılarda NTH-nin ən erkən əlaməti ayaqların yerə yapışmış kimi hiss olunduğu «maqnitli yeriş»dir; buna sidik saxlaya bilməmə və diqqət-yaddaş zəifliyi əlavə olunur. NTH-nin əhəmiyyəti onun geri dönə bilən demans səbəbi olmasıdır; buna görə düzgün diaqnoz həlledici əhəmiyyət daşıyır.
Ventrikulo-peritoneal (VP) şunt
VP şunt; mədəciklərdəki artıq BOM-u bir klapan və borular vasitəsilə qarın boşluğuna daşıyan və orada təbii yolla sorulmasını təmin edən daimi bir drenaj qurğusudur. Sistem ventrikulyar kateter, axını tənzimləyən klapan və peritoneal kateterdən ibarətdir. Ünsiyyətli hidrosefalidə, NTH-də, bir çox körpə və uşaq hallarında və ya ETV-nin uyğun olmadığı vəziyyətlərdə işə düşür. Güclü tərəfi çox geniş bir xəstə spektrində tətbiq oluna bilməsi və təzyiqi tez normaya qaytarmasıdır; NTH-də xəstələrin əhəmiyyətli bir hissəsində yerişdə və idrak funksiyasında mənalı düzəlmə bildirilir. Zəif tərəfi isə ömür boyu sistemə bağlılıq və zamanla infeksiya, tıxanma və ya qopma kimi problemlərin yığılaraq artmasıdır; bu vəziyyətlərdə şunt revizyonu lazım ola bilər.
Endoskopik üçüncü ventrikulostomiya (ETV)
ETV-də üçüncü mədəciyin dibinə endoskop vasitəsilə kiçik bir deşik (stoma) açılır və BOM-un tıxanıqlığı keçərək təbii subaraxnoid sahəyə boşalması təmin olunur; beləliklə bədənin öz sorulma mexanizmi yenidən işə salınır. Üsulun işləməsi üçün tıxanıqlığın üçüncü mədəciyin altında olması və sorulma aparatının sağlam qalması lazımdır; bu səbəbdən əsas istifadə sahəsi kanal daralması kimi tıxayıcı hidrosefalilərdir. Ən böyük üstünlüyü bədəndə yad cisim qoymaması, beləcə şunt infeksiyası riskini demək olar ki, sıfıra endirməsi və uğurlu olduqda daimi bir həll təqdim etməsidir. Problemsiz hallarda əməliyyat 30–60 dəqiqə çəkir və çox vaxt 1–2 günlük yatış kifayət edir. Buna qarşı hər hidrosefali tipində uyğun deyil (xüsusən ünsiyyətli tipdə və NTH-də üstün tutulmur), kiçik körpələrdə uğur şansı aşağıdır və müəyyən cərrahi təcrübə tələb edir. Uyğunluq əməliyyatdan əvvəl ETV Uğur Skoru (ETVSS) kimi vasitələrlə proqnozlaşdırılır.
Hansı xəstəyə hansı və proqramlaşdırıla bilən klapanlar
Qərar həmişə hidrosefali tipinə və xəstəyə görə verilir. Ünsiyyətli hidrosefali və NTH-də ümumiyyətlə şunt; uyğun tıxayıcı hallarda isə ilk növbədə ETV önə çıxır. Bir yaşından kiçik körpələrdə ETV uğuru aşağı olduğundan çox vaxt şunt üstün tutulur. Şunt seçildikdə klapan tipi də həlledicidir: sabit təzyiqli klapanlar sadə və standart hallara uyğun olduğu halda, kənardan maqnitlə əməliyyatsız tənzimlənə bilən proqramlaşdırıla bilən klapanlar xüsusən NTH-də, artıq drenaj keçmişi olan və ya çox sayda revizyon tələb edən mürəkkəb xəstələrdə dəyər qazanır. Proqramlaşdırıla bilən klapan daha bahalıdır, lakin düzgün göstərişdə şunt uğurunu nəzərəçarpacaq dərəcədə artırır. NTH-də şunt qərarından əvvəl nəticəni proqnozlaşdırmağa kömək edən «tap-test» (BOM boşaltma testi) tətbiq oluna bilər. Heç bir üsul hər xəstədə yüz faiz uğur zəmanəti vermir; məqsədimiz düzgün xəstəyə düzgün üsulu seçə bilməkdir.