Anevrizma nədir, kimdə daha tez-tez olur?
Anevrizmalar adətən beyin əsasındakı Willis çevrəsində, damarların çəngəlləndiyi nöqtələrdə inkişaf edir; ən çox ön kommunikan arteriya, arxa kommunikan arteriya və orta serebral arteriya yerini seçirlər. Ölçü partlama riskinə birbaşa təsir edir: 7 mm-dən kiçik kisəciklərdə illik ruptura ehtimalı kifayət qədər aşağı olsa da, diametr böyüdükcə bu ehtimal artır. Üzərində dayanılmalı iki əsas dəyişdirilə bilən risk siqaret və nəzarətsiz təzyiqdir; bunlara yaşlılıq, qadın cinsi və həddən artıq alkoqol əlavə olunur. İrsi və struktur səbəblər arasında ailədə anevrizma tarixçəsi, polikistik böyrək xəstəliyi (ADPKD), Ehlers-Danlos Tip IV və Marfan sindromu yer alır. Buna görə birinci dərəcə qohumlarında iki və ya daha çox anevrizma/qanama olanlarda və müəyyən genetik xəstəliklərdə MRA ilə skrininq gündəmə gəlir.
Simptomlar və qanama (SAK) təcili halı
Partlamamış anevrizmaların mühüm hissəsi heç bir simptom vermir və başqa səbəbdən çəkilən MR və ya KT-də təsadüfən aşkar olunur. Böyük olanlar qonşu strukturlara basaraq göz qapağının düşməsinə, ikiqat görməyə və ya görmə itkisinə səbəb ola bilər. Anevrizma partladıqda isə subaraknoid qanama (SAK) tablosu inkişaf edir ki, bu həyat üçün təhlükəli real təcili haldır: saniyələr içində partlayan, xəstələrin ‘ömrümün ən şiddətli baş ağrısı’ kimi təsvir etdiyi qəfil ağrı, ənsə sərtliyi, ürəkbulanma-qusma, işıqdan narahatlıq və huş itkisi müşayiət edə bilər. Belə bir tabloda vaxt itirmədən təcili yardıma müraciət edilməli, təcili çağırılmalıdır. Qanamadan sonra erkən dövrdə yenidən qanama və kəskin hidrosefali, sonrakı günlərdə isə 7-10-cu gündə pik edən damar spazmı (vazospazm) önə çıxan təhlükələrdir və reanimasiyada yaxından izlənir.
İzləyək yoxsa müalicə edək?
Partlamamış anevrizmada hər zaman əməliyyat şərt deyil; qərar xəstəyə xasdır və risk PHASES skoru kimi vasitələrlə hesablanır. Kiçik, ön dövrana aid kisəciklərdə çox vaxt illik MRA/KTA ilə görüntüləmə izləməsi və risk faktorlarının nəzarəti (siqareti tərk etmək, təzyiqi tarazlamaq) kifayətdir. Müalicə isə bu hallarda önə çıxır: müəyyən diametrdən böyük anevrizmalar, sürətlə böyüyənlər, basqı simptomu verən simptomatik kisələr, ailəvi tarixçədə daha kiçik ölçülər və gözlənilən ömür müddəti uzun olan gənc xəstələr. Yəni ‘anevrizmam var’ cümləsi tək başına ‘əməliyyat olmalıyam’ demək deyil.
Koylinq — damar daxilindən, kəsiksiz üsul
Koyl embolizasiyasında qasıqdan irəlilədilən nazik kateterlə anevrizmaya çatılır və platin spiral tellər kisənin içinə yerləşdirilərək anevrizma qan axınından təcrid edilir. Geniş boyunlu kisəciklərdə balon və ya stent dəstəkli üsullar, bəzi böyük anevrizmalarda isə axın yönləndirici (flow diverter) stentlər işə düşür. Əməliyyat ümumi anesteziya ilə aparılır, kəllənin açılmasını tələb etmir, sağalma nisbətən sürətlidir (çox vaxt 2-3 günlük yatış) və xüsusilə yaşlılıqda və ya cərrahi riski yüksək xəstələrdə üstünlük verilir. Ən mühüm zəif tərəfi, bir qisim halda anevrizmanın zamanla yenidən açıla bilməsi (rekanalizasiya) və adətən bir müddət ikiqat antiplatelet dərmanla aralıqlı kontrol angioqrafiyanın lazım gəlməsidir.
Mikrocərrahi klipləmə — açıq üsul
Klipləmədə kəllə açılır və mikroskop altında anevrizmanın boyun nahiyəsinə kiçik bir titan klip yerləşdirilərək kisəcik dövrandan daimi olaraq ayrılır. Əməliyyat zamanı klipin düzgün oturub-oturmadığı ICG angioqrafiya, mikro-Doppler və nevrofizioloji izləmə ilə yoxlanılır. Daimi həll təqdim etməsi və yenidən açılma ehtimalının çox aşağı olması ən güclü tərəfləridir; xüsusilə geniş boyunlu mürəkkəb anevrizmalarda, orta serebral arteriya yerləşənlərində və koylinqdən sonra yenidən açılan kisəciklərdə önə çıxır. Bunun əksinə kəllənin açılmasını tələb edir və sağalması koylinqə nisbətən bir az daha uzundur (çox vaxt 5-7 günlük yatış). Hansı üsulun seçiləcəyi anevrizmanın diametri, boyun genişliyi, mövqeyi və xəstənin ümumi vəziyyəti birlikdə dəyərləndirilərək qərarlaşdırılır.